Kim był Léopold Szondi?

Léopold Szondi (1893–1986) był węgiersko-szwajcarskim psychiatrą i psychologiem, twórcą tzw. analizy losu (niem. Schicksalsanalyse) — własnej, autorskiej szkoły psychologii głębi, sytuującej się obok psychoanalizy Freuda i psychologii analitycznej Junga. Szondi pracował w Budapeszcie, a po drugiej wojnie światowej — po przymusowym pobycie w obozie w Bergen-Belsen, skąd został uratowany dzięki interwencji szwajcarskich znajomych — osiadł w Zurychu, gdzie prowadził badania aż do śmierci.

Teoria analizy losu i „genotropizm"

Centralną ideą Szondiego było pojęcie genotropizmu — hipotezy, że nieświadome, odziedziczone skłonności (związane z „ukrytymi", recesywnymi cechami w rodzinnej puli genowej) wpływają na najważniejsze wybory życiowe: partnera, przyjaciół, zawodu, a nawet rodzaju choroby czy sposobu śmierci. Szondi wywodził to pojęcie częściowo z własnych obserwacji klinicznych, częściowo z ówczesnej, dziś już przestarzałej wiedzy o dziedziczeniu chorób psychicznych. Teoria ta sytuuje się mocno w kontekście przedwojennej i powojennej środkowoeuropejskiej psychiatrii i nie jest zgodna ze współczesnym rozumieniem genetyki ani psychopatologii.

Jak działał oryginalny test?

Oryginalny test popędów Szondiego (niem. Triebdiagnostik) korzystał z sześciu serii fotografii — po osiem zdjęć w każdej serii — przedstawiających pacjentów psychiatrycznych z ośmioma różnymi, ustalonymi wcześniej rozpoznaniami klinicznymi. Osoba badana miała za zadanie w każdej serii wskazać dwie twarze najbardziej i dwie najmniej sympatyczne. Założeniem było to, że nieświadome pokrewieństwo popędowe („genotropizm") sprawia, iż badany silniej reaguje — pozytywnie lub negatywnie — na twarze osób o zbliżonej do jego własnej strukturze popędowej.

Wyniki wyborów ze wszystkich sześciu serii składały się na tzw. profil wektorowy, zbudowany z ośmiu czynników pogrupowanych w cztery wektory:

• Wektor S (seksualny) — czynniki h i s
• Wektor P (paroksyzmalny/afektywny) — czynniki e i hy
• Wektor Sch (schizoformiczny, „Ja") — czynniki k i p
• Wektor C (kontaktu) — czynniki d i m

Każdy z ośmiu czynników nosił nazwę zaczerpniętą z ówczesnej terminologii psychiatrycznej (m.in. sadyzm, histeria, katatonia, paranoja, depresja, mania) — co dziś uznaje się za istotny problem etyczny i metodologiczny tej metody (patrz niżej).

Wpływ historyczny

W połowie XX wieku test Szondiego cieszył się sporą popularnością, zwłaszcza w Europie Środkowej, Szwajcarii oraz w niektórych krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie bywał wykorzystywany w praktyce klinicznej, a nawet — co dziś budzi poważne wątpliwości — przy selekcji zawodowej. Sam Szondi rozwijał swoją teorię przez dekady, publikując obszerne prace na temat analizy losu, wpływając na część środkowoeuropejskiej psychologii głębi.

Krytyka naukowa i kwestie etyczne

Współczesna psychometria ocenia test Szondiego bardzo krytycznie. Liczne badania nad jego rzetelnością i trafnością — prowadzone już od lat 50. i 60. XX wieku — nie potwierdziły, by wybory dokonywane w teście rzeczywiście korelowały z cechami osobowości czy skłonnościami klinicznymi w sposób przewidywany przez teorię genotropizmu. Test bywa dziś klasyfikowany jako metoda o niepotwierdzonej naukowo wartości diagnostycznej, obok innych historycznych narzędzi projekcyjnych o podobnie słabo udokumentowanych właściwościach psychometrycznych.

Osobną, poważną kwestią jest etyka samej metody: oryginalny zestaw fotografii przedstawiał prawdziwych, zdiagnozowanych pacjentów psychiatrycznych, których wizerunki wykorzystywano bez możliwości uzyskania współczesnego, świadomego zgody na tego rodzaju użycie, a samo przypisanie „typu popędowego" do konkretnego rozpoznania psychiatrycznego dziś uznalibyśmy za stygmatyzujące. To właśnie dlatego świadomie nie odtwarzamy oryginalnej metody fotograficznej w żadnej formie na tej stronie.

Miejsce we współczesnej psychologii

Dziś test Szondiego traktowany jest przede wszystkim jako obiekt historyczny — ważny przystanek w historii psychologii głębi i metod projekcyjnych, a nie narzędzie o realnym zastosowaniu klinicznym. Interaktywna wersja dostępna na tej stronie to uwspółcześniona, tekstowa adaptacja edukacyjna inspirowana strukturą ośmiu czynników i czterech wektorów teorii Szondiego — zbudowana z neutralnych twierdzeń samoopisowych, bez odwołań do fotografii pacjentów czy terminologii diagnostycznej. Służy autorefleksji i celom edukacyjnym, a nie diagnozie.