Historia psychologii

Max Pfister i Test Piramid Barwnych

Geneza metody

Test Piramid Barwnych (niem. Farbpyramidentest, TPB) opracował szwajcarski psychiatra Max Pfister, publikując go po raz pierwszy w 1950 roku w czasopiśmie Psychologische Rundschau. Metodę rozwinęli następnie Robert Heiss i Petra Halder, a do jej dalszego opracowania i popularyzacji w literaturze anglojęzycznej przyczynił się K. Warner Schaie (znany dziś głównie z podłużnych badań nad starzeniem poznawczym) oraz Diether Höger. Pełna, dwuautorska wersja podręcznika (Heiss i Halder) ukazała się w kolejnych wydaniach aż do lat 90. XX wieku, także w tłumaczeniu polskim.

Założenia teoretyczne

Autorzy testu wyszli z założenia, że preferencje kolorystyczne są jednym z najbardziej czułych, niewerbalnych wskaźników afektywnej struktury osobowości — a więc pobudzenia, tłumienia emocji, nastroju i ich zmienności w czasie. Zgodnie z tą koncepcją wymiar barwy „jasna–ciemna” miał odpowiadać ogólnemu nastawieniu emocjonalnemu, a wybór konkretnych barw i sposób ich zestawiania w przestrzeni — ujawniać głębsze, często nieuświadomione tendencje afektywne badanego.

Jak wygląda oryginalne badanie?

Badanemu przedstawia się 210 kartoników (kwadraciki o boku 2,5 cm) w 14 kolorach — po 15 sztuk każdego koloru — oraz szablon piramidy złożony z 15 pól ułożonych w pięciu rzędach (1-2-3-4-5, od wierzchołka do podstawy). Instrukcja klasyczna brzmi: „Proszę ułożyć z tych kwadracików piramidę, która wydaje się Panu/Pani najładniejsza”. Badany wykonuje to zadanie trzykrotnie (trzy piramidy „ładne”), po czym instrukcja się zmienia: „A teraz proszę ułożyć piramidę, którą uzna Pan/Pani za możliwie najbrzydszą” — i znów trzykrotnie. W wersji edukacyjnej na tej stronie uprościliśmy to do jednej piramidy „lubianej” i jednej „nielubianej” — dla uchwycenia idei metody, bez pełnej, czasochłonnej procedury klinicznej.

Jak analizowane są wyniki?

Analiza kliniczna TPB przebiega na kilku poziomach. Najpierw liczy się częstotliwość wyboru poszczególnych barw osobno dla piramid ładnych i brzydkich, przeliczaną na steny. Następnie wyznacza się tzw. syndromy barwne — charakterystyczne zestawy kolorów o ustalonym znaczeniu interpretacyjnym. Osobno ocenia się też formę ułożenia: czy piramida jest „dywanowa” (kolory rozproszone bez wyraźnej reguły), „warstwowa” (każdy rząd jednokolorowy), czy ma strukturę symetryczną albo jest w całości jednobarwna. Na koniec określa się „formułę zmienności” — ile kolorów powtarza się we wszystkich ułożonych piramidach (stałość), a ile pojawia się tylko raz (zmienność). Nasza interaktywna adaptacja odtwarza wyłącznie ten ostatni, czysto opisowy poziom analizy formy — nie prawdziwe, kliniczne wskaźniki syndromów barwnych.

Status naukowy: poważne zastrzeżenia

W przeciwieństwie do niektórych innych historycznych metod projekcyjnych, Test Piramid Barwnych ma szczególnie słabo potwierdzoną wartość naukową. W 2016 roku Sekcja Diagnozy Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, odpowiadając na zapytanie dotyczące wykorzystania TPB w opinii biegłego, wprost stwierdziła, że test jest przestarzały, a podstawy teoretyczne jego domniemanej skuteczności są sprzeczne z aktualną wiedzą naukową — powołując się m.in. na przegląd badań, z których zdecydowana większość nie potwierdza możliwości przewidywania cech osobowości czy zaburzeń psychicznych na podstawie preferencji kolorystycznych. Test Piramid Barwnych znalazł się też na liście narzędzi ocenionych jako zdyskredytowane w głośnym raporcie 101 amerykańskich ekspertów, opublikowanym w Journal of Personality Assessment w 2006 roku (Norcross, Koocher, Garofalo). W Polsce TPB formalnie należy do kategorii C testów psychologicznych — może być stosowany wyłącznie przez psychologów, choć jego rzeczywista wartość diagnostyczna pozostaje przedmiotem poważnej krytyki środowiska naukowego.

Dlaczego mimo to jest tu obecny?

Podobnie jak Test Szondiego i Test Rorschacha na tej stronie, Test Piramid Barwnych prezentujemy jako ciekawy rozdział w historii psychologii — przykład tego, jak przez dekady próbowano znaleźć niewerbalne, projekcyjne „skróty” do badania osobowości, oraz jak nauka z czasem weryfikuje takie próby. Interaktywna wersja na tej stronie to zabawa formą (przeciąganie kolorów, opisowa analiza układu), a nie próba dostarczenia komukolwiek wiarygodnej wiedzy o sobie.